Краўцэвіч - Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага

Гэтая праца - частка большай сінтэзы палітычнай гісторыі ВКЛ, яна ахоплівае пра-межак часу ад узнікнення дзяржавы да пачатку яе тэрытарыяльнага росту пры вялікіх князях Віцені і Гедыміне.

Тэкст створаны на аснове вывучэння, галоўным чынам, апублікаваных ггісьмовых крыніц, а таксама спецыяльных прац, прысвечаных асобным аспектам тэмы.

У Беларусі ў апошнія дзесяцігоддзі назіраецца рост цікавасці да гісторыі ВКЛ і по-пыту на адпаведную літаратуру. На жаль, па прычыне маладосці і слабасці прафесійнага асяродку даследчыкаў ВКЛ гэты попьгт задавальняецца не творамі слецыялістаў-гісторыкаў, а папулярнай літаратурай, часта створанай на аснове падыходаў і прыёмаў, далёкіх ад акадэмічных.

Найбольш грунтоўнай сінтэзнай працай акадэмічнага характару з'яўляецца другі том шасцітомнай гісторыі Беларусі пад назвай "Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага", напісаны прафесійнымі гісторыкамі (Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 2: Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. Мн.: "Экаперспектыва", 2008).

Мая праца, пры пэўнай розніцы атрыманых вынікаў з вышэйназванай, таксама прэтэндуе на акадэмічны падыход, чаму мае служыць, акрамя іншага, навуковы апарат: спасылкі на працы іншых даследчыкаў, спіс выкарыстанай літаратуры, імянны і геаграфічны паказальнікі, карта тэрьгторыі ВКЛ.

Фармальна гэтая праца - першая ў краіне навуковая сінтэза гісторыі ВКЛ, але яна таксама ўкладаецца ў кантэкст гісторыі Беларусі, як адзін з важнейшых яе этапаў.

Аляксандр Краўцэвіч - Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага - Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248 - 1341 г.)

Гародня : Гарадзенская бібліятэка, 2013. — 186 с.

Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jezioranskiego we Wroclawiu

Wrociawska Drukarnia Naukowa PAN im. Stanislawa Kulczynskiego Sp. z o.o.

ISBN 978-83-7893-132-4

Аляксандр Краўцэвіч - Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага - Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248 - 1341 г.) - Змест

УСТУП

Перыядызацыя гісторыі ВКЛ эпохі незалежнасці (1248 - 1569 г.)
Тэрміналагічныя заўвагі

I. ПАЎСТАННЕ I ЎМАЦАВАННЕ ДЗЯРЖАВЫ НА ПАНЯМОННІ (1248 - 1315 г.)

Глава 1. ПАЧАТАК ГАСПАДАРСТВА. УЗНІКНЕННЕ ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА

1.1. Еўрапейскі кантэкст

1.2. Панямонне напярэдадні новай дзяржавы

1.2.1. Этнічная сітуацыя

1.2.2. Палітычны стан

1.З.Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага

1.3.1. Славяна-балцкі саюз

1.3.2. Наваградак і Міндаўг

Глава 2. ВЫПРАБАВАННЕ НА ТРЫВАЛАСЦЬ (1248 -1270 г.)

2.1. Змаганне з Галіцка-Валынскім княствам (1248 -1264 г.)

2.1.1. Першая вайна (1248 -1254 г.)

2.1.2. Залежнасць ад Галіцка-Валынскага княства (1254 -1258 г.)

2.1.3. Аднаўленне і ўмацаванне незалежнасці ВКЛ (1258 - 1263 г.)

2.2. Кароткая гісторыя каралеўства Літва (1253 -1260 г.)

2.3. Першы ўнутраны крызіс (1263 -1264 г.)

2.4. Першы дуумвірат. Войшалк (1264 -1267 г.) і Шварн (1264 - 1270 г.)

ГЛАВА 3. ПАД ЗНАКАМ ПАГОНІ (1270 -1315 г.)

3.1. Стабілізацыя пры Трайдэне (1270 -1282 г.)

3.1.1. Ад абароны да наступу

3.1.2. Унутраны стан дзяржавы Трайдэна

3.2. "Цёмныя гады" (1283 - 1292 г.)

3.2.1. Тварам у твар з Ордэнам

3.2.2. Кшталт знешнепалітычнай дактрыны

3.3. Пачаткі дынастыі Гедыміна (1292 -1295 г.)

3.4. Віцень. "Рыцар збройны на кані..." (1295 - 1315 г.)

3.4.1. Ваяр, сын ваяра

3.4.2. Пагоня на Прусы

3.4.3. Словам і мечам. Палітыка ВКЛ у Польшчы, Інфлянтах і Русі

3.4.4. Ліцвінскі плацдарм у паўночнай Смаленшчыне

3.4.5 Гаспадарства мацнее

ПАДСУМАВАННЕ: ВЫНІКІ ПЕРШАГА ЭТАПУ ДЗЕЙНАСЦІ ВКЛ (1248 -1315 г.)

II. "КАРАЛЕЎСТВА ЛІТВЫ I РУСІ". ГАСПАДАРАННЕ ГЕДЫМІНА (1316 - 1341 г.)

ГЛАВА 1. ЗАСНАВАЛЬНІК ВЯЛІКАЙ ДЫНАСТЫІ

1.1. Далёкае і бліжняе атачэнне

1.2. Гедымін Дойлід.

1.3. Зброяй і словам. Дактрына знешняй палітыкі

1.4. Пачатак гаспадарання Гедыміна (1316 - 1322 г.)

ГЛАВА 2. ВАЙНА I ДЫПЛАМАТЫЯ НА ЗАХАДЗЕ

2.1 Дыпламатычны марш на Захад (1323 - 1324 г.)

2.1.1 Віленскі мірны трактат 2 кастрычніка 1323 г

2.1.2. Справа хрышчэння Гедыміна

2.2 Ліцвінска-польскі саюз (1325 - 1331 г.)

2.3. Заходні кірунак пасля Віленскага міру

ГЛАВА 3. ЛІТВА I РУСЬ

3.1. Аб'яднанне беларускіх земляў

3.1.1. Палессе і Падляшша

3.1.2. Полацак, Віцебск, Смаленск

3.2. ВКЛ і Русь, залежная ад татараў

3.2.1. Адносіны з Ардой

3.2.2. Паўночна - Усходняя Русь. Вялікае Княства Уладзімірскае

3.2.3. Пачаткі ліцвінска-маскоўскай канфрантацыіі

3.2.4. Вялікі Ноўгарад і Пскоў

3.2.5. Галіцка-Вальнская, Кіеўская і Чарнігаўская землі

ПАДСУМАВАННЕ: ГАСПАДАРСТВА ГЕДЫМІНА

Спіс скаротаў

Крыніцы

Бібліяграфія

Храналогія гісторыі ВКЛ да канца гаспадарання Гедыміна

Паказальнік імёнаў

Паказальнік геаграфічных назваў

Аляксандр Краўцэвіч - Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага - Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248 - 1341 г.) - Уступ

Вялікае Княства Літоўскае (скарочаная назва "Літва", больш поўная - "Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае і іншых"[*]) дзейнічала на еўрапейскай палітычнай арэне амаль пяць з паловай стагоддзяў - ад высокага сярэднявечча да навейшага часу (1248 -1795 г.).

[*] Назва "Вялікае Княства Лггоўскае, Рускае і Жамойцкае" адлюстроўвае тры асноўныя тэрытарыяльныя складнікі дзяржавы, а чарговасць іх пераліку -храналагічны парадак далучэння да ядра, цэнтральнай вобласці дзяржавы - Літвы (складалася з Наваградчыны, Гарадзеншчыны, Віленшчыны і заходняй часткі Меншчыны): Русі, г. зн. Беларускага Падзвіння, Падняпроўя, Палесся - у 13 -14 ст., Жамойці - у 15 ст. Пад акрэсленне "Рускае" траплялі таксама ўкраінскія землі, далучаныя ў 14 ст.

Пасля ліквідацыі - у выніку падзелаў канфедэрацыйнай Рэчы Паспалітай - ВКЛ не знікла цалкам з міжнароднай палітыкі. У 19 ст. неаднойчы ствараліся праекты яго адраджэння, некалькі мадэрных[1] нацыянальных дзяржаў у навейшы час выводзілі з яго свае пачаткі і абгрунтаванне тэрытарыяльных прэтэнзій.

Сёння ВКЛ складае эпоху ў гісторыі некалькіх народаў і займае адметнае месца ў агульнаеўрапейскім дзеяпісанні. У беларускай гістарычнай традыцыі ВКЛ выступае прадаўжальнікам дзяржаўнасці Полацкага, Тураўскага княстваў і адным з важнейшых чыннікаў нацыянальнага будаўніцтва.

У доўгай і складанай гісторыі дзяржавы, багатай як на буйныя перамогі, так і цяжкія паразы, добра відная храналагічная цэзура - 1569 г. У тым годзе была принятая Люблінская унія ВКЛ з Польскім каралеўствам, названая польскай гістарыяграфіяй "рэальнай", у адрозненне ад папярздніх "персанальных" уній. Гэтая падзея аказалася важнейшым рубяжом не толькі ў палітычнай гісторыі краіны, але і ў яе культурным, канфесійным і нацыянальным жыцці.

Люблінская унія падзяліла гісторыю ВКЛ на два буйныя перыяды:

1. ВКЛ - незалежная дзяржава (сярздзіна 13 - сярэдзіна 16 ст.). Нараджэнне, умацаванне, уладкаванне устрою гаспадарства. Перыяд самастойнасці.

2. ВКЛ у складзе Рэчы Паспалтгай (сярэдзіна 16 -18 ст.). Канфедэрацыя з Польшчай, нарастание польскага палітычнага і кулътурнага ўплыву. "Пагоня ў цені белага арла".

У далюблінскі "самастойны" перыяд жыцця ВКЛ адбывалася нараджэнне, сталенне і росквіт дзяржавы. Па аналогіі з чалавечым жыццём то былі часы "дзяцінства", "маладосці" і "сталасці". Пасля Люблінскага акту пачалася доўгая "старасць", у якой ужо не здараліся імклівыя ўздымы, а заставалася толькі падтрыманне ранейшага ладу - павольнае, але няўхільнае згасанне.

Названы рубеж, як і любая храналалчная цэзура, дастаткова ўмоўны, бо новыя з'явы і тэндэнцьгі ў гісторыі рэдка праяўляюцца знянацку, найчасцей яны выводзяцца з папярэдніх эпохаў. Умоўнасці дадае яшчэ адна акалічнасць - перыяды палітычнага жыцця ВКЛ не цалкам супадалі з эканамічнымі і дэмаграфічнымі цыкламі, якія мелі больш універсальны агульнаеўрапейскі характар. Напрыклад, у першай палове 16 ст. дзяржава перажывала сур'ёзны крызіс, выкліканы маскоўскімі войнамі (што і змусіла яе да уніі з Польшчай), а гаспадарка і культура ў той самы час былі на ўздыме (як і па ўсёй Еўропе).

[1] "Мадэрная ідэя нацыі як супопьнасці носьбітаў адной мовы" - Снайдэр Т. Рэканструкцыя нацый: Польшча, Украіна, Літва і Беларусь, 1569 - 1999. Мн.: Медысонт, 2010. С. 45.